آمار نگران‌کننده از وضعیت نظارت بر معاملات آنلاین طلا
۱۶ سکوی طلای آنلاین هنوز به سامانه ناظر متصل نشده‌اند
در حالی که اتصال پلتفرم‌های خریدوفروش آنلاین طلا به سامانه ناظر بانک مرکزی با هدف افزایش شفافیت معاملات و جلوگیری از خالی‌فروشی دنبال می‌شود، آمار اعلام‌شده از سوی سخنگوی ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز نشان می‌دهد از میان ۲۳ سکوی بزرگ فعال در این حوزه، تاکنون تنها ۷ سکو به این سامانه متصل شده‌اند؛ آماری که بار دیگر موضوع نظارت بر معاملات طلای آنلاین و میزان پایبندی پلتفرم‌ها به الزامات قانونی را در کانون توجه قرار داده است.
سعید زاغری، سخنگوی ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵ در گفت‌وگو با شبکه خبر اعلام کرد از ۲۳ سکوی بزرگ فعال در زمینه خریدوفروش برخط طلا، تاکنون ۷ سکو به سامانه ناظر متصل شده‌اند. به گفته او، همه سکوهایی که قصد فعالیت در زمینه معاملات برخط طلا را دارند، باید پس از دریافت مجوز از نظام صنفی مربوط، به سامانه ناظر بانک مرکزی متصل شوند.
این اظهارات به معنای آن است که بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده از سوی سخنگوی ستاد، اتصال بخش قابل‌توجهی از سکوهای بزرگ به سازوکار نظارتی هنوز محقق نشده است. با این حال، در اظهارات منتشرشده فهرست رسمی و تفکیک‌شده‌ای از نام ۷ سکوی متصل‌شده یا وضعیت فنی سایر پلتفرم‌ها ارائه نشده است؛ بنابراین نمی‌توان صرفاً بر مبنای این آمار، درباره وضعیت اتصال یا میزان انطباق هر پلتفرم به‌صورت جداگانه قضاوت کرد.
سامانه ناظر چگونه از خالی‌فروشی جلوگیری می‌کند؟
سامانه ناظر بانک مرکزی با هدف پایش معاملات برخط طلا و تطبیق تعهدات پلتفرم‌ها با موجودی واقعی طلا طراحی شده است. بر اساس توضیحات منتشرشده درباره سازوکار این سامانه، اطلاعات مربوط به معاملات و موجودی طلای سکوها در فرآیند نظارتی بررسی می‌شود تا امکان فروش طلا بدون پشتوانه واقعی کاهش یابد.
طبق توضیح بانک مرکزی درباره معماری سامانه، پلتفرم باید پیش از انجام معامله، تأییدیه لازم را از سامانه ناظر دریافت کند. در صورت تأیید درخواست، کد یکتای معاملاتی صادر می‌شود و کاربر نیز امکان پیگیری اصالت معامله خود را خواهد داشت. بانک مرکزی همچنین اعلام کرده است که دریافت‌نکردن کد یکتای سامانه می‌تواند به معنای تأییدنشدن اصالت عملیات فروش یا بازخرید باشد.
اهمیت این سازوکار از آن جهت است که در معاملات آنلاین طلا، صرف نمایش موجودی در حساب کاربری برای اثبات وجود طلای فیزیکی کافی نیست. آنچه می‌تواند پشتوانه معامله را قابل بررسی کند، تطبیق تعهدات ثبت‌شده به مشتریان با موجودی واقعی طلا در خزانه‌های مورد تأیید است.
الزام نگهداری طلای فیزیکی در بانک‌های تعیین‌شده
زاغری در توضیحات خود تأکید کرده است که سکوهای فعال در این حوزه باید معادل میزان طلایی که خریدوفروش می‌کنند، موجودی فیزیکی در بانک‌های تعیین‌شده داشته باشند. به گفته سخنگوی ستاد، بانک کارگشایی و هشت بانک دیگر در این سازوکار معرفی شده‌اند.
این الزام قرار است مانع از آن شود که پلتفرم‌ها بیش از میزان طلای موجود و قابل اتکای خود به مشتریان تعهد فروش بدهند. به بیان دیگر، پشتوانه فیزیکی و امکان تطبیق آن با تعهدات ثبت‌شده، یکی از محورهای اصلی نظارت بر بازار طلای آنلاین محسوب می‌شود.
پیش‌تر نیز بانک مرکزی اعلام کرده بود سامانه ناظر برای بررسی درخواست‌های معاملاتی و صدور کد یکتای معامله طراحی شده است. همچنین در ۱۹ مهر ۱۴۰۵، اتصال سامانه هوشمند معاملات و انبارداری فلزات گرانبها به سامانه ناظر بانک مرکزی اعلام شد؛ اقدامی که در راستای تکمیل زیرساخت ثبت و پایش معاملات و بررسی تناسب تعهدات سکوها با موجودی فیزیکی طلا انجام شده است.
تکلیف ۱۶ سکوی دیگر چیست؟
با اعلام اتصال ۷ سکو از میان ۲۳ سکوی بزرگ، پرسش مهم این است که وضعیت ۱۶ سکوی دیگر به چه شکل خواهد بود و چه زمانی فرآیند اتصال آن‌ها تکمیل می‌شود؟
در اظهارات منتشرشده از سخنگوی ستاد، زمان‌بندی مشخصی برای تکمیل اتصال همه سکوها اعلام نشده است. همچنین جزئیات تفکیکی درباره موانع احتمالی فنی، اداری یا اجرایی هر یک از پلتفرم‌های باقی‌مانده در دسترس نیست.
با این حال، روشن است که تا زمانی که اتصال عملیاتی سکوها به سامانه ناظر و امکان تطبیق اطلاعات معاملاتی با موجودی فیزیکی آن‌ها به‌صورت مؤثر برقرار نشود، ارزیابی شفاف و برخط عملکرد همه پلتفرم‌ها با محدودیت روبه‌رو خواهد بود.
برای کاربران نیز توجه به وضعیت مجوز، سازوکار نگهداری طلای فیزیکی و امکان دریافت و پیگیری کد یکتای معاملاتی اهمیت دارد. صرف فعالیت یک پلتفرم در فضای آنلاین یا نمایش موجودی در حساب کاربری، به‌تنهایی جایگزین بررسی پشتوانه و وضعیت نظارتی آن نیست.
نظارت بر بازار طلای آنلاین در انتظار تکمیل اتصال سکوها
سامانه ناظر قرار است فاصله میان تعهدات ثبت‌شده در پلتفرم‌ها و موجودی واقعی طلای آن‌ها را کاهش دهد و امکان نظارت دقیق‌تری بر معاملات برخط فراهم کند. با این حال، آمار اعلام‌شده از اتصال ۷ سکوی بزرگ از مجموع ۲۳ سکو نشان می‌دهد اجرای کامل این سازوکار همچنان به تکمیل فرآیند اتصال فعالان بازار وابسته است.
در شرایطی که خریدوفروش آنلاین طلا به یکی از مسیرهای مورد توجه سرمایه‌گذاران و مصرف‌کنندگان تبدیل شده، انتشار فهرست رسمی سکوهای متصل، اعلام وضعیت تأیید نهایی اتصال آن‌ها و مشخص‌شدن برنامه زمانی سایر پلتفرم‌ها می‌تواند به شفافیت بیشتر بازار و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کاربران کمک کند.
نکته مرتبط: اختلاف‌نظر درباره مرجع صدور مجوز پلتفرم‌های آنلاین طلا نیز همچنان یکی از موضوعات مهم این بازار است؛ موضوعی که در گزارش جداگانه‌ای به بررسی مواضع نهادهای صنفی و وضعیت مقررات آن خواهیم پرداخت.